7 dấu hiệu vi phạm về đất đai có thể bị khởi tố từ ngày 25/01/2026
Lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai và các dấu hiệu vi phạm có thể bị khởi tố từ ngày 25/01/2026 đang thu hút sự quan tâm lớn của xã hội, trong bối cảnh đất đai tiếp tục được xác định là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế – xã hội. Việc quản lý, sử dụng đất không hiệu quả, sai quy định không chỉ gây thất thoát tài nguyên quốc gia mà còn tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, cộng đồng và người dân.
Thời gian qua, pháp luật đã từng bước hoàn thiện các quy định nhằm nhận diện và xử lý nghiêm các hành vi gây lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai. Đặc biệt, từ ngày 25/01/2026, các quy định về dấu hiệu vi phạm đất đai có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự được áp dụng chặt chẽ hơn, đòi hỏi cá nhân, tổ chức phải nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật.
Trong bài viết này, Luật Minh Tú làm rõ khái niệm lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai, phân tích 7 dấu hiệu vi phạm có thể bị khởi tố theo quy định pháp luật từ ngày 25/01/2026, đồng thời đưa ra một số lưu ý nhằm giúp người dân và doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro pháp lý và sử dụng đất hiệu quả, đúng quy định.
Tóm tắt nhanh:
- Lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai là việc quản lý, phân bổ và sử dụng đất không hiệu quả, không đúng quy hoạch hoặc quy định pháp luật, làm thất thoát, suy giảm hoặc không phát huy đầy đủ giá trị của đất đai và các tài nguyên liên quan.
- Từ ngày 25/01/2026, các hành vi gây lãng phí đất đai như vi phạm quy hoạch; giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất không đúng đối tượng, thẩm quyền hoặc không thực hiện đấu giá, nghĩa vụ tài chính; sử dụng đất sai mục đích, chậm đưa đất vào sử dụng; chậm giải phóng mặt bằng, triển khai dự án sai tiến độ; quyết định đầu tư, cấp phép và khai thác tài nguyên trái quy định gây ô nhiễm, suy thoái môi trường có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.
1. Lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai là gì?
Lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai được hiểu là việc quản lý, phân bổ, khai thác và sử dụng đất đai không hiệu quả, không đúng mục tiêu, quy hoạch hoặc quy định của pháp luật, dẫn đến việc đất đai – một nguồn tài nguyên đặc biệt quan trọng của quốc gia – không được phát huy đầy đủ giá trị kinh tế, xã hội, môi trường, thậm chí gây thất thoát, suy thoái hoặc hủy hoại tài nguyên. Trong nhiều trường hợp, hành vi lãng phí đất đai còn gắn liền với việc sử dụng các tài nguyên khác như rừng, khoáng sản, nước, năng lượng… không đúng quy định, làm gia tăng hậu quả lãng phí trên phạm vi rộng hơn.
Theo quy định pháp luật, lãng phí không chỉ được xác định ở việc sử dụng tài nguyên vượt định mức, tiêu chuẩn, chế độ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, mà còn bao gồm các trường hợp không đạt được mục tiêu đã định, dù đã sử dụng vốn, tài sản, thời gian và tài nguyên của Nhà nước. Đối với lĩnh vực đất đai và các tài nguyên khác, lãng phí có thể phát sinh từ khâu quy hoạch, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, triển khai dự án cho đến quá trình khai thác, sử dụng trên thực tế.
2. Bảy dấu hiệu vi phạm về đất đai có thể bị khởi tố
Theo quy định tại Điều 8 Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT-VKSNDTC -TANDTC-BCA-BQP-BTP-BTC-BCT-BXD-BNN&MT-KTNN-TTCP, việc xác định hậu quả lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai và các tài nguyên khác được căn cứ vào một trong các dấu hiệu vi phạm sau đây. Tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả gây ra, các hành vi này có thể là căn cứ để xem xét trách nhiệm pháp lý, trong đó có trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.
Nhóm dấu hiệu vi phạm liên quan đến công tác quy hoạch và bảo vệ tài nguyên:
(i) Quy hoạch đất đai và quy hoạch các tài nguyên khác không đúng pháp luật gây lãng phí.
(ii) Gây ô nhiễm, hủy hoại tài nguyên, năng lượng quốc gia gây lãng phí.
Nhóm dấu hiệu vi phạm trong giao đất, cho thuê đất và thực hiện nghĩa vụ tài chính:
(iii) Giao đất, giao rừng, cho thuê đất, cho thuê rừng, thu hồi đất, thu hồi rừng, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, sử dụng rừng không đúng đối tượng hoặc không đúng thẩm quyền, không phù hợp quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, sử dụng rừng đã được phê duyệt. Giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất không thực hiện nghĩa vụ tài chính với nhà nước; không thực hiện đấu giá, đấu thầu theo quy định đối với trường hợp giao đất, cho thuê đất phải đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư; chậm thực hiện các thủ tục theo quy định để xác định giá đất, dẫn đến chậm hoặc không thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với nhà nước gây lãng phí.
Nhóm dấu hiệu vi phạm trong quá trình sử dụng đất và triển khai dự án:
(iv) Sử dụng đất không đúng mục đích đã được nhà nước giao, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất; đất không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liên tục kể từ khi nhận bàn giao đất trên thực địa hoặc tiến độ sử dụng đất chậm 24 tháng so với tiến độ ghi trong dự án đầu tư; không thực hiện đúng thời hạn trả lại đất theo quyết định thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền gây lãng phí.
(v) Cố ý trì hoãn, chậm giải phóng mặt bằng, triển khai thực hiện dự án so với tiến độ đã được phê duyệt; thực hiện dự án, khởi công công trình trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt; thực hiện bồi thường, hỗ trợ tái định cư không đúng quy định gây lãng phí.
Nhóm dấu hiệu vi phạm trong quyết định đầu tư và khai thác tài nguyên:
(vi) Quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc phê duyệt dự án đầu tư xây dựng nhà ở không phù hợp quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, quy hoạch đô thị và nông thôn, chương trình, kế hoạch phát triển nhà ở đã được phê duyệt gây lãng phí.
(vii) Cấp phép, thăm dò, khai thác tài nguyên không đúng quy định, thẩm quyền, đối tượng, không phù hợp với quy hoạch, kế hoạch và kết quả phê duyệt trữ lượng của cơ quan có thẩm quyền; tổ chức hoạt động khoáng sản không đúng với nội dung giấy phép hoạt động khoáng sản đã cấp; khai thác, chế biến tài nguyên gây ô nhiễm và suy thoái nguồn nước, môi trường gây lãng phí.
3. Nguyên nhân vi phạm một trong bảy dấu hiệu trên có thể bị khởi tố
Việc phát sinh các hành vi vi phạm trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai và các tài nguyên khác dẫn đến hậu quả lãng phí, thậm chí có thể bị xem xét khởi tố, xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, cả chủ quan lẫn khách quan.
Trước hết, nhận thức pháp luật của một bộ phận cá nhân, tổ chức còn hạn chế, chưa nắm vững hoặc cố tình bỏ qua các quy định về quy hoạch, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất và nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. Trong nhiều trường hợp, việc thiếu hiểu biết hoặc hiểu không đầy đủ pháp luật đã dẫn đến các quyết định, hành vi sử dụng đất không đúng quy định, gây lãng phí nghiêm trọng.
Thứ hai, động cơ vụ lợi, lợi ích nhóm và hành vi cố ý làm trái là nguyên nhân quan trọng dẫn đến các vi phạm có tính chất nghiêm trọng. Việc giao đất, cho thuê đất, phê duyệt dự án, cấp phép khai thác tài nguyên không đúng đối tượng, không đúng thẩm quyền hoặc không thông qua đấu giá, đấu thầu theo quy định thường gắn liền với mục đích trục lợi, làm thất thoát tài sản và tài nguyên của Nhà nước.
Thứ ba, công tác quản lý nhà nước về đất đai và các tài nguyên khác ở một số nơi còn lỏng lẻo, thiếu kiểm tra, giám sát kịp thời. Việc buông lỏng quản lý, không xử lý hoặc xử lý không nghiêm các hành vi vi phạm ngay từ giai đoạn đầu đã tạo điều kiện để các sai phạm kéo dài, tích tụ hậu quả và chuyển hóa thành hành vi có dấu hiệu tội phạm.
Thứ tư, công tác quy hoạch và tổ chức thực hiện quy hoạch còn nhiều bất cập, thiếu đồng bộ giữa quy hoạch sử dụng đất với quy hoạch xây dựng, quy hoạch đô thị, nông thôn và các quy hoạch chuyên ngành khác. Việc điều chỉnh quy hoạch tùy tiện, không tuân thủ trình tự, thủ tục pháp luật là nguyên nhân dẫn đến sử dụng đất kém hiệu quả, gây lãng phí nguồn lực xã hội.
Thứ năm, năng lực của một bộ phận cán bộ, công chức trong quản lý đất đai, đầu tư và tài nguyên còn hạn chế, dẫn đến sai sót trong tham mưu, quyết định hoặc tổ chức thực hiện. Trong một số trường hợp, sự yếu kém về chuyên môn kết hợp với thiếu trách nhiệm đã gây ra hậu quả lãng phí nghiêm trọng, làm phát sinh trách nhiệm pháp lý.
Cuối cùng, áp lực phát triển kinh tế, thu hút đầu tư và triển khai dự án trong thời gian ngắn cũng là yếu tố góp phần làm gia tăng các vi phạm. Khi mục tiêu tăng trưởng được đặt lên hàng đầu mà không gắn với yêu cầu tuân thủ pháp luật và sử dụng bền vững đất đai, tài nguyên, các quyết định vội vàng, thiếu căn cứ pháp lý có thể dẫn đến vi phạm và bị xem xét khởi tố theo quy định.
4. Các dấu hiệu vi phạm phổ biến hiện nay
Trong bối cảnh quản lý, khai thác và sử dụng đất đai ngày càng được siết chặt, nhiều hành vi vi phạm đang bị tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm; các vi phạm này không chỉ gây lãng phí tài nguyên đất đai mà còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.
Thực tế cho thấy, các vi phạm phổ biến bao gồm: giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất không đúng đối tượng, thẩm quyền hoặc không thực hiện đấu giá, đấu thầu theo quy định; không thực hiện hoặc chậm thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất đai, gây thất thu ngân sách; sử dụng đất không đúng mục đích, chậm đưa đất vào sử dụng hoặc để đất hoang hóa; và chậm giải phóng mặt bằng, triển khai dự án không đúng tiến độ, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không đúng quy định.
Việc nhận diện sớm các dấu hiệu vi phạm này có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa rủi ro pháp lý, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng đất đai tiết kiệm, đúng pháp luật.
5. Một số lưu ý quan trọng trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai
Trong bối cảnh quản lý đất đai ngày càng chặt chẽ, việc tuân thủ đúng quy định pháp luật là yếu tố then chốt để phòng ngừa rủi ro và sử dụng đất hiệu quả. Theo đó, cần lưu ý:
(i) bảo đảm mọi hoạt động giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất và triển khai dự án phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được phê duyệt;
(ii) thực hiện đúng thẩm quyền, đúng đối tượng và đầy đủ nghĩa vụ tài chính về đất đai;
(iii) sử dụng đất đúng mục đích, đúng tiến độ, tránh để đất hoang hóa hoặc chậm đưa vào sử dụng;
(iv) tăng cường trách nhiệm quản lý, giám sát gắn với bảo vệ môi trường và các tài nguyên liên quan;
(v) chủ động rà soát tình trạng pháp lý để kịp thời phòng ngừa, khắc phục vi phạm, hạn chế nguy cơ bị xử lý hành chính hoặc xem xét trách nhiệm hình sự.
6. Dịch vụ tư vấn pháp lý về đất đai tại Luật Minh Tú
Trong bối cảnh các quy định pháp luật về phòng, chống lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai ngày càng được siết chặt, đặc biệt khi Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP-BTP-BTC-BCT-BXD-BNN&MT-KTNN-TTCP chính thức có hiệu lực và được áp dụng từ ngày 25/01/2026, nhiều hành vi vi phạm trong lĩnh vực đất đai không chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính mà còn có nguy cơ bị xem xét trách nhiệm hình sự. Trước yêu cầu tuân thủ pháp luật ngày càng nghiêm ngặt, Luật Minh Tú cung cấp dịch vụ tư vấn và hỗ trợ pháp lý chuyên sâu nhằm giúp cá nhân, tổ chức nhận diện rủi ro, phòng ngừa vi phạm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong quá trình quản lý, khai thác và sử dụng đất đai.
Cụ thể, dịch vụ của Luật Minh Tú trong lĩnh vực này bao gồm:
- Tư vấn nhận diện dấu hiệu lãng phí, vi phạm pháp luật đất đai: Phân tích, đánh giá các hành vi trong công tác quy hoạch, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, triển khai dự án và khai thác tài nguyên để xác định nguy cơ bị xem xét trách nhiệm pháp lý theo các dấu hiệu quy định tại Điều 8 Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT.
- Đánh giá rủi ro pháp lý và hậu quả pháp lý có thể phát sinh: Làm rõ ranh giới giữa vi phạm hành chính và hành vi có thể bị khởi tố hình sự; đánh giá mức độ, hậu quả lãng phí trong từng trường hợp cụ thể nhằm giúp khách hàng chủ động phương án xử lý phù hợp.
- Tư vấn hoàn thiện hồ sơ pháp lý về đất đai: Rà soát, chuẩn hóa hồ sơ quy hoạch, hồ sơ giao đất, cho thuê đất, hồ sơ thực hiện nghĩa vụ tài chính, hồ sơ dự án đầu tư, hồ sơ sử dụng đất nhằm hạn chế tối đa nguy cơ bị xác định là lãng phí hoặc vi phạm pháp luật.
Với đội ngũ luật sư có kiến thức chuyên sâu về pháp luật đất đai, pháp luật hình sự và kinh nghiệm thực tiễn trong giải quyết các vụ việc phức tạp, Luật Minh Tú cam kết cung cấp giải pháp pháp lý toàn diện, kịp thời và hiệu quả, giúp khách hàng chủ động phòng ngừa rủi ro, tuân thủ đúng quy định pháp luật và bảo vệ vững chắc quyền, lợi ích hợp pháp của mình trong bối cảnh pháp luật đất đai ngày càng được hoàn thiện và thực thi nghiêm minh.
